Mata tempu
Ta fakansi i bo ta sali ku e muchanan i naturalmente bo ta hañabo den
situashonnan ku por ta bo tin ku sinta warda anto e ora ei abo tin ku
buska un manera pa entretené e mucha pa asina ei e keda trankil, sin
molestiá otro hende, pa e no kansa abo ni hasi su mes daño.
Ideal lo tabata ku si nos por a bisa e mucha: “Sinta aki!” Pero
nos tur sa ku un mucha mester move, un mucha no por sinta ketu
pòrnada i nos nunka no ta pèrdè pasenshi ku e muchanan, pasobra e
kosnan ku nan ta hasi ta kos di mucha. Nos tambe tabata mucha anto nos
tin hopi komprenshon pa e kos di e muchanan ku nan ta hasi, anto nos
ta yuda nan pa hasi kos di mucha pero na mes momentu nan tin ku siña.
I ta p’esei na momentu ku bo tin ku sea bai dòkter, bo tin ku bai
pòstkantor, bo tin ku warda na aeropuerto, no ta importá, sòru pa
abo tin kos di hasi pa e mucha. Si ta abo so ta otro kos, pero si bo
ta huntu ku mucha, sòru semper pa bo kana ku pèn ku papel. Si bo por
kana ku papel di kolo, anto krepa òf algu otro ku e mucha por klùr.
Lo ta hopi bon pasobra e ora ei, bo ta pone mucha sinta, e ta bira mas
trankil, pasobra e tin ku sinta konsentrá pa e pinta.
Bo mes por kana ku pèn ku papel tambe, anto e momentunan largu ku bo
tin ku sinta warda e ora ei bo ta sinta skirbi karta pa e amiga, un
hende ku bo ke sorprendé. Pasobra awendia tin muchu telefòn, ku
e-mail masha great mes, bo mes sa, nos no ta tempu di Flintstone. Kier
men nos ta masha kontentu ku e tempu aki, pero esta dushi ora bo haña
un karta no? Ku bo por kai sinta les’é. Kier men ora abo tin ku
sinta warda pòrnada, skirbi un hende un karta.
Otro kos ku bo por hasi ora bo ta huntu ku mucha, bo por hunga e wega
di ki tin skond’é? Anto bo ta menshoná un kos ku bo ta mira, anto
e mucha tin ku sinta banda di bo rei ta kiko e kos ta. Tambe bo por
hunga wega di sifra ku e mucha. Skonde un sifra, bo ta skirbié riba
un papel, anto e mucha tin ku rei ta kua sifra esei ta. Bo por sinta
huntu ku e mucha skirbi un poesia, lag’é rima huntu ku bo anto abo
ta skirbié p’e. Tambe bo por traha frasenan, kier men bo ta traha
un frase anto e mucha pa wak kon e mucha ta konsentrá, e mucha
obligatoriamente mester keda ripití un frase. Kier men nos ta
papiando, nos ta bisando p.e. : “Awe nochi mi tei kome bonchi, buchi
ku buchi.” Anto e mucha tin ku kontestá: “Buchi ku buchi, e
bonchi mi ta komé ku funchi, buchi ku buchi.” Asina ei bo ta keda
anto kada biaha bo ta keda bisa: buchi ku buchi, buchi ku buchi. Esun
ku bisa un frase, sin bisa, buchi ku buchi, na kuminsamentu i sin bisa
buchi ku buchi na final, esei naturalmente ta haña un punto.
Bo ta marka simplemente un punto, anto esei por ta un bon rason pa
despues bo primintí e mucha. Kier men si e keda trankil e tin tantu
punto anto esun ku tin mas tantu punto tin mag di bisa kiko nan ta
kome e dia ei òf kiko nan ta bai hasi e dia ei, algu agradabel. Kier
men bo ta reta e mucha un tiki pa e pone su atenshon i sinta trankil i
no molestiá otro hendenan ku tin den bisindario. Pasobra nos yunan
tur ta masha great, nan ta masha kiut, masha tuti, pero hopi biaha e
komportashon di mucha ku ta normal ku nan tin, no ta un komportashon
ku otro hende grandi ku a lubidá kaba ku nan tabata mucha por
apresiá. Anto nos tin ku evitá ku nos yunan ta molèster pa otro
hende.
Loke semper ta bon, p.e. si ta bo so ta sinta warda un kaminda, pa bo
kana ku un buki. Hasié simplemente un kustumber ku semper bo ta kana
ku un buki. Anto tiki, tiki bo ta les’é. Pa e mucha tambe, e mucha
tambe mester kustumá ku ora ta sali kas, kue un buki, paso si nos tin
ku sinta warda, ya nos tin un buki pa nos wak aden.
Un wega ku bo por hasi tambe, ta purba na trein bo memoria na momentu
ku bo tin ku sinta warda. Esaki ta fásil pa un hende grandi ku a
práktika kaba pa sinta ketu anto bo ta mata bo tempu dor di memorisá
loke tin den e pasio kaminda bo ta. Bo ta sinta den un sala di
dòkter? Memorisá kiko tin den e sala ei, unda tur kos ta poné.
Esaki ta un wega prèt ku bo por hunga bo so trankil sin niun hende
sa. Tur esten bo ta sinta skucha kiko otro hende ta sinta papia.
Den kaso ku bo no tin gana di sinta warda masha hopi, hopi biaha tin
un asistente kaminda bo ta òf tin un otro hende ofisial, kier men no
un hende ku tambe ta sinta mata tempu pero p.e. un hende ku ta traha
den e lugá ku bo tin ku sinta warda, bo por dun’é tambe bo number
di selular, anto bo tei kana hasi bo ehersisio pafó. Kana rèk pia un
tiki pasobra esei tambe ta algu ku tin ku hasi anto bo ta probechá
no!
I si abo ta un hende ku ta gusta saka potrèt ku esei, kana semper ku
un kámara. Awendia kámara digital no ta kosta dje tantu ei. Bo ta
kana kuné, anto bo ta saka potrèt di bestia, di mata, di ambiente.
Semper ta bon pa bo tin, segun bo ta den serka di sentro di suidat, pa
bo por dokumentá kiko tin. Awe tin un kos, mañan e no tei mas. Kier
men e imágen di suidat ta kambia anto abo por ta esun ku tin
potrètnan ainda di un sierto lugá.
I naturalmente semper tene kuenta ku e telefòn selular. Si bo tin ku
mata tempu, ta abo tin ku mata tempu. Otro hende tambe, pero keremi
nan no ta interesá den bo kombersashon. Kier men si bo tin ku sinta
mata tempu anto bo ke bai papia ku un hende, bo ke bèl un hende,
masha dia bo no a kombersá ku bo komader anto awor aki bo ta bèl e
pasobra awor aki bo ta bai kombersá kuné un poko, pasobra bo ta
sinta pèrdè tempu anto detayá bo ta kont’é tur kos. Keremi lo
tin hende den bo bisindario ku no ta apresiá loke ta pasando na e
momentu ei.
Shonnan tene kuenta ku otro, nos tin ku biba ku otro i naturalmente
nos ta evitá den tur forma pa hasi kosnan ku ta pone ku otro hende ku
tambe tin ku mata tempu, ta hañá nan ta mata tempu iritando nan mes
ku nos. Ban pa bon manera. Bo mes sa ku bon manera i bon komunikashon
nos ta tende tur porta habri.
Patriotismo
Nos ta biba den un pais úniko. Nos ta un pais kaminda tin diferente
selebrashon basá riba e diferente gruponan di hende ku a bin biba
riba nos pais. I ora nos papia di e importansha di e selebrashon di
pais i di kultura, nos ta realisá kon importante patriotismo ta. Kon
importante ta pa hendenan tin algu ku ta mara nan mes na nan pais.
Algu ku ta pone ku nan ta komprondé dikon nan mester tei pa nan pais,
nan mester traha pa nan pais. Pa kiko mester duna un man pa nos pais
den tur forma ta mihó posibel.
Lamentablemente bo ta ripará ku ora ku hopi di nos hendenan ta
selebrá fiestanan grandi di pafó, di paisnan grandi poderoso, ku
hopi biaha loke nos mes tin di selebrá ta keda mirá komo algu di
ménos importansha, ta keda mirá komo algu ku no tin e poder pa mara
nos na nos pais.
Pasobra ta esei ta e kos ku ta pasa. Hopi hende di aki tòg no ta
sinti pakiko mester tin e sentido di patriotismo, pakiko nan mester
stima nos isla i pakiko tambe nan mester yuda pa kos ta mihó posibel
aki.
Kisas pasobra ta parse ku nos hendenan ta manera nomado, kier men ku
nos por biba unda ku ta.
Kisas pasobra nos sistema di formashon i programá nos hendenan no ta
inkluí tambe patriotismo, kier men e sentido di stima nos mes pais.
Por tin hopi motibu. Kisas ku hendenan tin asta e kurashi òf ta sinti
nan mes liber pa bisa: “Pakiko mi mester sinti algu pa e lugá
aki?” Miéntras ku hopi di nos, asta hendenan ku no sa pakiko mester
sinti algu pa nos islanan, ta selebrá, òf ta partisipá òf ta
felisitá hendenan di otro pais ku si ta habrí pa bisa, maske nan ta
riba nos suela, abiertamente pa kiko nan ta selebrá fiestanan
nashonal di unda nan a bini i nan ta para p’e, maske ta aki nan ta
gana nan plaka.
Pa nan biba aki, den nan kurason i alma, ta di unda nan a bini ta mas
importante, ta mas mihó, ta esun.
Nos kaminda ta largu, anto sigur ku nos tin e kambionan asina
importante i vital di nos struktura estatal, ta hopi importante pa nos
para ketu i pensa.
Kisas generashonnan ku tei ta kaso pèrdí, pero pa nos hóbennan
splika nan, mustra nan pakiko nan mester stima nos lugá, pakiko nan
mester ta orguyoso di ta parti di nos pais, pakiko nan mester sinti ku
ta aki bo tin ku traha, desaroyá pa e pais bai dilanti. E ta keda un
reto, pasobra nada no ta kambia di un dia pa otro. Pero netamente
pasobra e ta un reto e por ta hopi interesante pa para ketu n’e.
Personalmente mi ta kere ku ta mayornan tin ku kuminsá den kas, kada
unu, splika nan yunan, splika esnan ku ta kai bou di nan
responsabilidat, kon mester traha i pakiko mester traha pa e lugá
kaminda ku nos ta biba. Si mayornan mes no por splika e muchanan, nos
tin un problema serio. Pasobra te ora ku nan ke yega skol kisas nan ta
haña un maestro konsiente ku ta duna nan splikashon, por ta lat kaba
pa trese e motivashon den e hóben pa e traha pa su pais.
En todo kaso, nos ta sigui purba, nos ta sigui papia pa wak kiko nos
por hasi, ku por hasi e diferensha ku aki tambe nos hendenan ta
komprondé e peso, poder, nifikashon di ta un patriota. Esaki tur
tambe ta mará na e hende di mas importante ku abo konosé.
Pasobra si bo sa ku abo ta e hende di mas importante ku abo konosé,
si bo sa pakiko bo tin ku traha pa bo mes, pakiko bo tin ku sòru pa
tur desishon ku bo tuma ta nifiká tambe un bon desishon pa abo, e ora
ei outomátikamente bo ke tambe pa rondó di bo ta mihó posibel.
I si rondó di bo ta mas mihó posibel, pasobra abo ke, esaki ta
nifiká outomátikamente ku bo ta logra tambe e estilo di bida notabel
ku bo meresé.
Ta hopi kos ta mará na otro. Bo so no por ta bon anto bo ambiente si
nò.
Kier men nos mester duna un man pa rondó di nos tur kos ta bon, pa
asina ei nos ban dilanti huntu. Sigur nos ku a skohe pa keda biba den
e pais nobo ku ta na kaminda.
Shonnan hopi rason pa nos selebrá nos mes. Pasobra ora bo por
selebrá bo mes ta ora bo ta un hende konsiente, ora bo wak den spil
bo sa ken bo ta mira, bo gusta e hende ku bo ta mira, bo ta apresiá e
hende ku bo ta mira, bo ta respetá e hende ku bo ta mira anto
outomátikamente bo ta traha tambe pa e lugá kaminda e hende ku bo ta
mira ei mester ta, ta mihó posibel.
Ban sigui selebrá nos mes!
Bon manera tambe ku hende ku desabilidat
Den nos komunidat tin tur sorto di hende. Hopi hende den nos komunidat
tin un desabilidat. Tin bo ta mira, tin bo no por mira.
Den kaso ku bo por mira ku un hende tin desabilidat ta importante pa
bo tene kuenta aki tambe ku bon manera i bon komunikashon den kontakto
kuné.
Sigur si abo mes ke mantené den bo estilo di bida notabel e imágen
korekto.
Ta p’esei:
Tene kuenta ku awendia nos ta uza e palabra desabilidat i no ta bisa
hende mankaron mas. Tene kuenta ku esei, pasobra esei tambe ta un
manera ku ta akseptá i apresiá pa bo referí na un hende ku tin un
desabilidat visibel.
Ora bo topa un hende ku desabilidat papia direktamente kuné. E ta un
hende i por ta ku su kurpa tin un desabilidat pero su mente no. Kier
men papia kuné manera bo ta hasi ku un hende ku tin un desabilidat ku
abo no por mira. No trat’é manera un mucha, papiando ku hende
rondó di dje sin dirigí bo mes direktamente n’e.
Si bo ta duna tur otro hende ku bo topa un man, bo ta duna un hende ku
desabilidat tambe un man.
Identifiká bo mes na un hende ku desabilidat visual. I semper
lag’é sa ora bo ta sali bai for di kaminda ku e ta. Pasobra un
hende ku desabilidat visual, hopi biaha no sa si bo tei òf bo no tei.
Kier men no lag’é den e duda, yud’é i komportá bo mes kordial i
sivilisá kuné. I si e ta kana ku un kachó ku ta wak p’e, no bai
kita atenshon di e kachó di loke e ta hasiendo. Pasombra e kachó ei
ta mirando pa e hende i si bo kita atenshon di e kachó òf bai hunga
ku e kachó ku tur eseinan, bo ta pone ku e por stòp di hasi su
trabou anto esei no ta algu korekto.
Si bo topa un adulto ku desabilidat: trat’é komo adulto. No hasi
manera ta mucha chikitu e ta, anto no yam’é na su nòmber djis
pasobra e tin un desabilidat. Ku ta señor ku señora bo tin ku bisa,
hasié i no trat’é manera hende kèns.
Tampoko no grita un hende ku desabilidat ouditivo. Papia normal
kuné.
No mishi ku un hende ku ta sintá den un stul di wil. No pusha e stul
p’e sin ku e mes a pidibu; no yuda sin outorisashon.
Trata e hende ku desabilidat ku rèspèt.
E mihó kos ta, kòrda ku ora bo atendé ku hende ku desabilidat ku ta
ku un hende bo ta atendiendo!
Yuda un amiga/u.
Hopi biaha, pasobra nos ke tin e nòmber di tin bon manera, nos ta
mira kosnan ku ta pasa i nos no ta mete, pasobra no ta bon manera pa
bo mete den bida privá di otro hende. Sinembargo resientemente
tabatin un kaso kaminda un hende muhé adulto ku tabata sosial ku tur
hende, diripiente a kambia. I por a ripará tambe ku su kasá tambe a
kambia di e manera sosial ku e tabata. E señora aki, dado momentu a
kuminsá ta evitá tur hende i no ta atendé mas ku su amiganan.
Un amiga ku a pèrsistí pa sa kiko ta pasando a bin komprondé ku e
señora a bira alkoholista.
E pregunta tabata: “Kiko mester hasi? Atendé kuné, maske ku e
amiga no ke tin nada mas di hasi ku niun hende? Òf legumai pasobra no
ta mi asuntu?”
Esaki ta algu ku hopi hende mester pensa bon riba dje, pasobra bo por
bisa ku no ta abo asuntu.
Pero na momentu ku bo ta mira un otro hende ku bo ta hopi bon kuné,
ku bo ke bon; ta pasando den un situashon difísil, ku su komportashon
ta kambia pasobra e ta hañ’é den problemanan emoshonal, di abusu,
di adikshon ku tur eseinan; ta nesesario i importante pa nos karga nos
responsabilidat komo bon siudadano i teniendo reglanan korekto di
etiketa na bista, duna un man i yuda un hende ku visiblemente no por
yuda su mes.
No ta nada inkorekto si bo buska yudansa ofisial pa un hende ku no por
yuda su mes, den kaso ku bo mes no ke ta metí.
Pero ta hopi lamentabel pa mira un hende su bida bai atras i pa
rasonnan ku abo no ke mete, ta laga e hende kai den un abismo mas i
mas grandi.
I ta pa esei bo ta amiga/u tòg?
Pa duna un man ora tin mester.
Ora topa esun ku ta tuma desishon
Ora bo ta trahando i sigur si bo ta traha den un empresa hopi grandi,
tin chèns ku diripiente bo tin di bai atendé ku e hende ku ta
tumadó di desishon final.
Hopi lugá tin un gerente, un hefe, un mènedjer.
Pero esei no ta e persona ku realmente ta esun te na kabes. Na momentu
ku bo topa e hende aki, ku si ta na kabes, kier men esun ku ta tuma
tur desishon final, bo tin di sòru pa abo no hasi niun fayo.
Pasobra ya, e eksperensia personal ku e hende ei, bo no sa kiko e tei
bisa di bo. Ki impreshon bo ta hasi riba dje. I si manera nos ta bisa
den pueblo ku si su sanger lo bai ku bo.
Kier men wak pa abo hasi un bon promé impreshon.
Si bo sa adelantá ku ta bai bini un enkuentro personal, ofisial,
sòru pa abo ta bon prepará. Puntra pa sa kiko bo por spera di e
enkuentro. No kana puntra ken ku ta, pero puntra un hende ku tabatin
kontakto kaba kuné kon lo bo tin ku komportá bo mes òf kon abo tin
ku dirigí bo mes na e hende ei.
Si tur hende ta yam’é Bubu, abo por kana bisa: “Hei Bubu òf bo
tin ku bisa señor Bubu?” Ta kosnan ku bo mester sa, pa bo no daña
e posishon ku bo tin na trabou si ta importante pa bo tin un trabou. I
si bo ke keda ku bo trabou.
Práktika kon komuniká ora bo hañabu ku un hende den posishon di
outoridat pa abo por saka benefisio di e kontakto ei. Un enkuentro ku
esun ku por tuma un desishon final riba bo posishon na trabou ta un
bon momentu pa bo laga sa ku bo sa kon bo tin ku komportá. Demostrá
interes tambe.
Bo ta kere esun na kabes ta mira un hende para einan, manera: ai ki mi
tin kunes, anto esei lo no kapta su atenshon?
Nò!
Lag’é i tur otro superiornan di bo kere ku abo ta e hende mas
interesá den e empresa ku por tin.
Anto ora di papia, skohe bo palabranan bon.
No hasi kos di bobo, ni hasi familiar, kana mesora bai puntr’é pa
un oumento ku tur eseinan.
Realisá ku tin hopi empresa, kaminda ku e empleadonan nunka ta mira
esun te na kabes.
Ora ku abo haña e chèns ei, wak pa bo hasi tal impreshon, pa tras di
bo lomba e kana puntra: “Ma ta ken esei? Dikon nunka bosnan no a
bisami ku tin un bon trahadó asina ei?”
I si ta ami, lo mi hasi esfuerso pa haña un tiki mas kontakto mas
kuné, pa por hasi e impreshon ku sin duda por habri kaminda pa un
promoshon i un mehorashon di futuro di bo karera.
Felisidat
Kiko ta e kos ku bo ta hasi, pa bo ta felis? Ta un pregunta bon mira
ku si abo ta konsiente ku bo t’e hende di mas importante ku bo
konosé, ta un pregunta ku bo mester hasi bo mes konstantemente.
Kon felis mi ta? Kon felis mi ke ta? I kon felis lo mi ta?
Por ta awe mainta bo a lanta un tiki tristu, por ta a pasa un kos ku
bo no gusta, tin desishonnan ta keda tumá rondó di bo ku bo no tin
grep riba dje.
Shonnan ta realidatnan di bida. Si bo ta hende, si bo ta biba, anto
den bo bida tin kosnan ku ta retonan konstante, situashonnan konstante
ku ta pone ku bo no ta kontentu hopi biaha.
Pero tin algun punto ku bo mes por inkluí den bo bida pa asina ei abo
por ta kontentu. Pasobra komo e hende di mas importante ku abo
konosé, bo meresé di ta kontentu kontinuamente. Pasobra ta bon pa bo
kurason, ta bon pa baha preshon, ta bon pa e ambiente i mas importante
e ta bon pa e manera ku abo ta komportá bo mes rondó di otro hende.
Pues seis punto pa wak kon bo por ta kontentu i felis.
1. Kuminsá na duna balor na kosnan ku bo tin.
Bo trabou, e pais den kua bo ta biba, sierto kosnan material, e
relashon ku bo tin, e tempu ku bo por tin ku bo so, tempu ku otro
hende, bo hòbi. En todo kaso, balorá esei. Pasobra e echo ku bo por
tin nan, ta nifiká ku bo tin algu hopi bon. Si nos wak Haiti, nos wak
Chile, nos wak Hapon, tin hende ku a plania yen kos, nan no tin ni
tempu ni kondishon pa por ta nan so, nan no tin nada material ni maske
kuantu sèn nan tin na banko, nan kosnan material no tei. Balorá loke
bo tin. E hende ku bo tin huntu ku bo, balor’é. Anto ora yega
momentu ku por ta bo ta sintibu un tiki sin smak, bai bèk den bo baul
di rekuerdonan agradabel. Pensa riba momentunan ku bo tabata kontentu,
ku bo tabata sintibo bon, pensa tambe unda bo tabata, ku ken, kiko bo
tabata hasi, kiko ta e sintimentu òf e kosnan ku por tabata ponebo
sintibo bon?
2. Importante ta tambe pa bo disidí ku bo ta tuma mas tempu den bo
bida pa hasi kosnan ku ta importante pa bo i ku ta pone abo sintibo
bon. I pa sintibo bon, bo mester hasi felisidat un prioridat den bo
bida. Kuminsá traha riba kosnan chikitu anto despues bo ta bai wak
kosnan mas grandi. Kosnan chikitu hopi biaha den bo kas bo ta kuminsá
ku nan, no na trabou. Den bo kas. Relashon ku bo yu, relashon ku bo
partner, relashon ku bo kasá, si bo ta so, relashon ku bo mes. E
tempu ku bo ta hinka den tur eseinan, ta kosnan chikitu. Por ta bo ta
disidí tur dia mi ta bai lesa dies minüt. Dies minüt mi ta lesa
anto wak kiko mi ta saka for dje lesamentu ei. Lesa kos positivo, kos
ku ta hasibo kontentu, lesa kos ku nunka bo n’ pensa na lesa, pero
lesa, lesa, lesa.
3. Tambe bo por yama un amiga/u kombersá kuné. Awendia hopi hende no
tin tempu pa otro. Pero por ta tin un hende ku ora bo a sinta pensa
segun bo baul di rekuerdo ku bo tabata sintibo bon kuné. Yam’é,
sorprend’é, tene un kombersashon. Por ta esei por aktivá atrobe e
kontakto ku bosnan tabatin.
4. Sali kumpra un habon dushi pa bo mes. Un habon ku ora bo ta baña,
bo ta hole èkstra dushi, bo ta sintibo dushi, suave. Hasi esei pa bo
sintibo kontentu, subi kaya ku e sintimentu ei, hende ta mira ku bo ta
kontentu. Òf bo por kumpra tambe un otro kos no. Un pida chukulati ku
bo ta sinta gosa bo so di dje. Bo ta sinta gos’é, pasobra esei ta
un kos ku ta pone abo sintibo bon.
5. Pone énfasis riba loke ta positivo den bo bida. No papia dje
kosnan malu, ni e kosnan negativo den bo bida. Papia di kosnan bon so.
Buska un skreft nèchi, bunita, manera un diario. Buska un pèn
nèchi, si por un pèn koló di oro anto skibi mas tantu. Kuminsá
skibi mas tantu kos positivo ku bo ta imaginábo ku bo sa ku ta
pasando ku bo. Kosnan bon den bo bida. Hendenan dushi ku tin den bo
bida, desishonnan bon ku bo a tuma ku a resultá masha bon mes. Skibi
nan, anto pon’é un kaminda, ku ora bo ta sintibo malu ku bo no sa
kiko ta bai bon, bo habrié i lesa i kòrda kiko ta bon den bo bida.
6. I simplemente apresiá den bida, loke ta bon aworaki. Hopi biaha
nos tin salú, nos tin un trabou, nos tin hende ku stima nos, nos tin
amistat, famia, un tiki sèn i nos tin un kas ku un dak ariba. Bo ta
bisami ku eseinan no ta kosnan bon??
Si bo ke ta felis, aksentuá felisidat den bo bida. Bo por!!
Kabayerismo
Un tempu tabata parse ku tur hende tabata sa reglanan di etiketa i bon
manera.
Tuma kabayerismo i bon manera. Etiketa i bon komunikashon, bon manera
di komportá, ta e zeta ku ta pasa den mashin di bida.
Kon dushi nos bida ta loke ta resultá den hopi kos ku ta kana mihó
pa nos, nos ta sinti nos mes mas mihó, nos por komuniká mas mihó ku
otro.
Mester simplemente kòrda tur hende kiko ta kabayerismo.
P.e. ku hende hòmber ta laga un hende muhé pasa su dilanti. Ku hende
hóben ta laga hende grandi pasa nan dilanti i sinta riba e úniko
stul ku tin.
I hende di tur edat, hende muhé i hende hòmber, ta laga mucha, hende
ku desabilidat i hende muhé na estado pasa promé. Un hende hòmber
ta abri porta di edifisio, kas òf outo pa un hende muhé.
Kortesia, kabayerismo, bon manera i bon komportashon no ta kita nada
for di nos niun, kontrali e ta kontribuí pa e dushi ku bo mes ta
sinti bo mes ora bo hasi un kos korekto i e ta kontribuí tambe na e
echo ku rondó di nos por kria e ambiente korekto ku finalmente ta te
asta bon pa bo salú.
E por ta un kos chikí; laga un hende pasa promé basá riba e hende
su seguridat, basá riba e hende su kondishon físiko, basá riba e
hende su edat i sekso.
Mi ta kere a bira tempu pa sigur mucha hóbennan ku no a lanta por ta
konsiente di reglanan di bon komportashon, pa nan sa ku na momentu ku
bo topa un hende mas grandi ku bo i sigur un hende di edat haltu; bo
topa un hende ku desabilidat; bo topa un mucha; un hende hòmber topa
un hende muhé; ku tin benefisio di bo tene kuenta ku reglanan di
etiketa i di bon komportashon.
No ta kita nada for di bo i hendenan rondó di bo ta haña apresio pa
bo, pasobra nan ta mira ku abo sa kon mester komportá korektamente
segun reglanan di etiketa i di bon komportashon.
Meskos ku bon komunikashon ta konta den kaso di kabayerismo tambe:
‘ku bon komunikashon i bon komportashon nos ta tene tur porta
habri’.
Sigui lesa den fakansi.
Hopi hende ta bai pasa nan fakansi afó, pero hopi hende no por bai
afó i e muchanan ta partisipá na e diferente aktividat ku tin den
fakansi riba nos islanan.
Kon ku abo a plania fakansi, bou di ni un sirkunstansha no pèrmití
bo yu ni bo mes, pa den fakansi, simplemente sera bo mes pa
konosementu. Fakansi ta un periodo pa bo sosegá. Pero hopi hende sa,
ku nan no ta ni kansa te pa nan sosegá manera nan ta pensa ku nan
mester bai sosegá. I hopi mucha ta bisa bo trankil, ku fakansi ta un
periodo masha laf mes, nan no gusta fakansi masha. I ta p’esei ta
importante pa den fakansi bo tin hopi kos di hasi.
Na momentu ku bo tene un fakansi di kasi dos luna, ku bo no ta ni wak
den un buki, bo ta hasi e siñamentu muchu mas difísil ora bo bai
bèk skol. Esaki mester ta un motivashon pa durante di fakansi, maske
ta 5 minüt, maske ta 10 minüt, si por 1 ora pa dia, bo lesa algu. I
e lesamentu aki no nesesariamente mester ta estilo di kastigu. Nò!
Pasobra lesamentu ta dushi, ta p’esei nos ta hasié.
Un dje kosnan sigur ku bo tin ku hasi, ta lesa. Pues hasi uzo di e
fakansi aki, si bo tin buki, bo ta wak kua buki bo tin hopi tempu sin
lesa, bo tei bai les’é un biaha mas òf un buki ku nunka bo no a
lesa, pero ku bo tin. Bo ta les’é, bai biblioteka, wak si bo tin
amistatnan ku tin diferente buki, interkambiá ku nan, papia ku
hendenan grandi, puntra nan kua buki nan tabata gusta ántes i dikon,
lesa e bukinan ei pa bo tambe haña sa meskos un kos ku nan tambe sa
etc, etc.
E lesamentu aki por ta algu manera un wega ku bo ta hasi, ku bo
rumannan, ku bo primunan, ku bo amigunan, ku hendenan den bo serkania
i naturalmente tambe ku bo mayornan. Bo por hasi uzo di tambe
naturalmente di lesa riba Internèt. Pasobra esei tambe nos no mester
desbaratá. Pa abo traha ku Internèt, abo mester por lesa. Esaki ta
un oportunidat e ora ei, pa bo siña un otro tópiko, pa bo haña
informashon tokante dje hòbi ku bo tin. Si bo ta preparando pa bai
studia, pa bo haña informashon riba e studio, si bo ke tin un sierto
karera pa bo buska informashon di ki tipo di trabou, ki tipo di hende
ta hasi e karera ku abo ta ambishoná etc, etc.
Henter e proseso di lesamentu ta algu nesesario i urgente pa nos hasi.
Ta p’esei den fakansi nos ta tuma fakansi di tur kos, pero no di
lesamentu. Pasobra mas lesá bo ta, mas bo a eksperensiá den buki,
otro bida, otro kultura, otro manera di biba, otro kosnan, otro
situashonnan, mas bo por praktiká nan tambe den bida na un manera
positivo i konstruktivo. Pues e fakansi aki, primintí bo mes, ku si
ta bo yu, bo ta sòru p’e tin sufisiente buki i si ta abo ta un
hóben ku fakansi, ku abo mes tambe ta sòru pa bo lesa, pa despues di
fakansi bo tin mas kos di konta, ku e hendenan ku simplemente a bai ku
fakansi.
Un fakansi kreativo i ekonómiko den nos mes pais.
No ta tur hende tin posibilidat pa bai fakansi i ora bo no tin
posibilidat pa bai fakansi i bo tin yu, bo mester ta hopi kreativo.
Si bo yu no ta den un plan di fakansi , si bo no a plania esei p’e,
bo mes tin tempu awor aki ainda pa organisá un plan di fakansi
huntu ku un grupo di otro hende muhé. Imaginábo dies hende muhé ku
yu, disidí ku nan ta bai organisá un plan di fakansi . E ta un kos
ku no ta bai dunabo masha doló di kabes, pasobra ta smak bo mester
tin, motivashon bo mester tin i bo mester ta konsiente pakiko ta bon
pa bo tene e muchanan aktivo.
Ku dies hende muhé, bo por organisá un plan di fakansi di dos
siman. Di djaluna pa djabièrnè i tur dia bo ta laga un hende ta
enkargá ku e plan di fakansi . E ta fásil si bo tin muchanan un
tiki mas grandi, anto bo no ta pone gruponan grandi, bo ta pone laga
bisa maksimalmente dies mucha, di forma ku por tin mihó bista riba
nan. Bo no tin mester di masha hopi hende, ni muchu kos di kome,
pasobra ora nan ta na skol tambe nan no ta kome di mas. E no mester
ta algu di henter dia por ta simplemente parti di mainta so i e
muchanan ta haña informashon, por ta bo por traha kopia pa e muchanan
tin.
Pero bo mester ta kreativo i bo mester sa ku bo ta hasi esaki pa
kontribuí na bo mes yu i na e muchanan rondó di bo yu. Pasobra si bo
yu so ta bon e no tin benefisio. Tur mucha rondó di dje mester ta
mihó posibel.
Imaginábo ku bo tin dies hende muhé ku kier hasi esaki, anto kada un
ta logra na haña un dia liber di trabou, anto e promé djaluna p.e.
nan ta bai na kas di un di e hende muhénan, ku ta e hende muhé
number un. Ta su turno pa kuminsá ku e plan di fakansi, anto e plan
di fakansi e ta tene na su kas. Masha fásil. Un tin mester di bai
kore keiru ku muchanan ku tòg no ta interesá pa wak nada, bo ta
tene serka bo. Bo ta bai p.e. na supermarket, bo ta buska èmber di
rabu bashí, nan no ta kosta masha hopi sèn, òf bo ta buska otro
bleki bashí.
Anto e promé proyekto di fakansi ta pa siña muchanan planta.
Muchanan tambe mester komprondé ku tempu ta bira difísil. Si bo mes
planta, bo tin pa bo kome.
E promé dia bo ta planta pasobra durante di e siman bo por kuminsá
wak ku e simianan a kuminsá nanse anto bo por kuminsá motivá e
muchanan pa kuida nan tambe. Si por, tur e simianan ta keda na kas di
e señora number un, anto e ta sòru pa muha nan òf e muchanan mes
tin ku bin tur dia un ratu bin muha nan pa asina ei kuminsá duna nan
smak den e plantamentu.
E di dos dia por dedik’é p.e. na trahamentu di pan. Ta siña
muchanan ku pan no ta bin solamente for di panaderia pero ku pan tei
tambe ora hende mes trah’é.
E di tres dia por siña e muchanan ku si bo zòm baha, kon drecha e
zòm. Kier men kada hende muhé, ku e abilidat ku e tin, ta duna
atenshon na un tópiko ku e muchanan por hasi. Naturalmente bo ta
kombin’é ku un kos un poko prèt i dushi, por ta bo ta pone tritnan
barata manera pòpkòrn, por ta poko stropi, poko “ice tea”, un
video pa nan wak, weganan pa nan hasi.
No hasié karu pasobra no tin mester. Anto di e forma ei, e muchanan
dies dia largu, por hasi un aktividat ku no ta algu normal ku nan ta
hasi, pero ku por duna nan algu pa stimulá nan inteligensia tambe, pa
tene nan kaweta, pa duna nan mas smak pa siña sierto kosnan i abo
komo mama òf komo mayor por ta mas trankil tambe pasobra bo sa ku bo
yu ta den algu ku ta bon i ku ta benefisiá e i benefisiá abo tambe.
No hasi kos di floho laga otro hende disidí kiko bo yu ta siña, e
plan di fakansi organisá nan ta bon, pero ta mihó bo mes tin
kontròl riba kiko bo yu ta pasa aden.
Anto esaki sigur si bo por logra uni dies hende muhé. Si bo logra
sinku hende so, wak si bo por hasié dos siman tras di otro anto e ora
ei kada hende ta hasié dos biaha.
Hopi éksito anto mi tin gana di sa kon a bai ku e planifikashon aki i
kiko abo i bo amiganan i otro hendenan muhé konsiente ku bo konosé,
a logra na hasi pa asina ei sostené fakansi di e muchanan i pa bo tin
kontròl tambe di kiko a pasa den bo yu su fakansi.
Fakansi
Temporada di fakansi a yega. Tin tur sorto di planiamentu pa fakansi i
nos sa ku hopi hende no ta premirá tur dolónan di kabes ku por tin
ku baimentu di fakansi.
Ta hopi dushi ku hende por biaha, ta hopi dushi ku bo por subi un
avion òf un barku anto afó ayá bo ta drenta bùs, bai keiru ku tur
eseinan.
Fakansi no mester dunabo asina tantu strès ku ora bo bin bèk bo tin
ku bin sosegá.
Esei no ta e intenshon.
Ora bo ta plania un fakansi bo ta tene kuenta ku kisas bo por pèrdè
avion, ku por tin nubia di volkan ku ta pone ku avion n’ por subi
mes, kier men ku bo no por bai bo destinashon final?
Bo a tene kuenta ku kisas bo por hañabo den un hotèl robes?
Bo a tene kuenta ku hende por bira malu durante di fakansi?
Si bo fakansi ta planiá òf bo ta bai plania bo fakansi, tene kuenta
kon importante e planifikashon ta. Si bo no prepará bon pa e fakansi,
bo por hañabo ku situashonnan ku ta daña tur e bon ambiente ku bo
tabata ke, sea pa bo, bo famia òf e hendenan ku bo ta biaha kuné.
Plania bon kiko bo ke i kiko ta posibel, teniendo kuenta ku e tempu ku
bo tin, kuantu tempu bo tin ku bo por keda ku fakansi i ki dia
eksaktamente bo mester biaha bin bèk pa bo yega trabou na tempu.
Tambe wak bo presupuesto. Kuantu sèn bo tin pa gasta? Awendia tin
asina tantu fakansi barata. Tin biaha ta mihó bo no bai fakansi den
temporada ku tur hende ta bai, pasobra e ora ei outomátikamente hopi
biaha kosnan ta muchu mas karu pasobra nan sa ku ta hopi hende ta bai
ku fakansi na e momentu ei.
Kier men hasi un investigashon, wak bo destinashon, wak unda bo por
bai fakansi pa un preis hopi abou. Kompará preisnan!
Por ta bo ta hañabo ku un agensia di biahe ta kobrabo un suma anto e
otro ta kobrabo ménos pa mesun destinashon.
Tene kuenta tambe ku ora bo ta bai ku fakansi, bo mester informá bo
famianan i bo amigunan na unda bo ta bai, kuantu tempu bo ta bai i si
nan no tende di bo durante di e temporada ei pa nan no prekupá i laga
numbernan di telefòn pa nan por alkansábu.
Awendia nos tin e sistema di roam, kier men bo por bai ku bo telefòn
selular i pa baha gastu di roaming bo por bisa esnan ku ta keda kas:
“Tur djadumingu mainta di nueb’or pa dies’or bosnan por yamami
wak konta ku mi’.
E ora ei bo sa ku bo ta sende bo telefòn i bo ta haña e yamadanan si
nan disidí na yamabo. I nunka kaba tur sèn durante di bo fakansi.
Awendia ku e fasilidatnan finansiero bo por hasi uzo di karchinan
bankario, ku ta pone ku si bo ta na un destinashon mes i sèn a kaba,
ku un hende por pone sèn riba e kuenta pa bo, ku bo tin akseso n’e
den eksterior. Esei ta un kos fásil, pero si bo sa ku bo no por laga
sèn atras òf ku bo no tin hende pa pone sèn pa bo, no kaba tur bo
sèn, kier men no pone laga bisa: Mañan djadumingu mainta trempan, mi
mester ta na airopuerto, pa mi biaha bin bèk anto awe djasabra
anochi, mi ta bai un bon paranda, mi ta kaba tur plaka, pasobra mi
n’ tin mester di mas sèn despues di mañan! No shonnan! Hopi hende
ta pasa bèrgwensa pasombra ora nan a hunga grandi pasa bon anto nan
mester fia sèn kisas serka e mesun hendenan ku nan a pasa bon kuné
òf nan tin ku wak kon famia ta hasi manda plaka pa nan.
I nos ta drenta temporada di orkan. Si tin un retraso pa motibu di mal
tempu di orkan, no bai rabia, zundra e kompania di aviashon, zundra e
pober trahadónan dje aeroliña pasombra bo n’ por biaha. E echo ku
bo no por biaha ta pa bo mes seguridat. Si nan subi e avion ei tòg,
por bin problema pasombra tin mal tempu. Kier men tene kuenta ku
kosnan inesperá, kosnan ku bo no por plania i ku ta keda disidí
fuera di poder di tur hende. Ni maske e direktor, e doño dje kompania
aéreo bin, e n’ por subi e avion ei tòg den tempu di orkan,
pasombra abo a disidí ku bo no tin sèn, ku bo tin ku bai kas
aworaki! No por!
Otro kos ku bo tin ku hasi, si bo ta liber di trabou pa bai fakansi,
ta pa sòru pa bo trabou ta na òrdu. No baha bai fakansi anto si un
kos pasabo, bo no bini bèk, niun hende no por sigui traha riba trabou
atrasá ku bo tabatin.
No ta bon pa e trabou, ta un indikashon di falta di rèspèt pa bo
trabou si niun hende no sa kuantu dia bo ta keda afó, si niun hende
no sa kon ta pará ku stateis di e trabou ku bo ta hasiendo. Finalisá
bo trabou, traha un planifikashon pa kosnan ku mester pasa na momentu
ku bo no tei, laga tur hende sa kiko ta pendiente, laga bo lèsenar
nèchi, na òrdu, kier men si un otro hende kai sinta einan e tambe
por sigui traha normal, anto laga tur hende ku mester sa, sa ku bo no
tei.
Importante ta awendia, ku si bo ta un hende ku ta traha un trabou ku
kontaktonan di trabou, ku klientenan, pa maske bo no tei, pa nan sa
unda nan por tuma kontakto ku bo. Maske ta via e-mail, pasobra esei ta
un fasilidat ideal awendia. Bo ta bisa nan si: “Ku mi no tei tres
siman, un biaha pa siman mi ta wak mi e-mail.”
Anto e ora ei bo ta sòru pa riba e dia, manera bo a palabrá, ku bo
ta kontrolá bo e-mail i kontestá loke mester kontestá.
Tin kos tin biaha ku ta abo so sa i bo mester tene kuenta ku trabou,
ku produkshon no por stagna pasobra abo tin fakansi.
Realisá tambe ku e ehekutivonan di mas importante, e hendenan ku tur
hende ta papia di nan, pasobra nan ta importante, nan tin negoshi, nan
ta hasi kiko, nunka no ta bai un fakansi kaminda ku nan no ta tene
bista riba nan trabou ku ta nan negoshi, ku nan kosnan ku tin ku tuma
lugá.
Pasombra tin kos ku no por para pasombra abo a disidí ku bo ta bai ku
fakansi. I bo por tene fakansi i tur dia ainda, tira bista riba
trabou, wak kon tur kos ta bayendo, tene kontakto ku ofisina, esei ta
posibel. Pero ta dependé tambe mentalmente kon abo ta wak bo trabou i
kon bo ta akseptá e posishon ku bo tin den bo trabou. Pasombra mas
importante bo ta den e negoshi òf den un empresa ménos bo por
disidí ku bo ta baha bai anto niun hende no sa nada di bo, un ta
tende tres siman òf un luna nada di bo. Tene kuenta ku esei.
Bon, awor nos tin tur kos plania pa nos bai, nos a prepará nos
tíket, lugá di keda, transporte, sèn ku tur eseinan, pero bo mester
tene kuenta tambe ku bo mester prepará pa laga poko sèn pa ora bo
yega kas bèk tin poko sèn i kuminda.
Imaginábo, bo buelo pa bin bek ta dies’or di anochi, bo ta yega
kas, frishidèr ta blo bashí, kashi kushina blo bashí, bo no tin
niun depchi i si bo a yega bèk djasabra anochi ta te djaluna bo por
bai banko.
Nò shonnan, laga maske ta un pia di shen florin un kaminda wardá na
kas, laga algu di kome básiko, kosnan di bleki, kosnan den bòter,
laga nan para, pa ora bo bin bèk bo no tin ku kore kabes di gai,
haña tur sorto di strès.
Anto sigur ku tin mucha, bo mester sòru pa bo tin sierto kosnan ku ta
keda pa ora bo yega bèk. Bo no ta bai fakansi pa aya so, bo tin ku
bin bèk tambe.
I si bo ta bai ku mucha, sòru pa bo tin sierto weganan chikitu,
kompakt, pa asina ei abo por tene nan trankil, bai ku buki tambe pa
nan por lesa. Bai ku e bukinan ku nan por hunga wega aden, traha
pùzel, pasobra asina ei e muchanan ei por keda trankil i nan atenshon
tambe ta keda. Ami lo no stimulá pa bai ku weganan di kòmpiuter, mi
ta stimulá pa bai ku kosnan ku ta pone ku e muchanan tin ku pensa ku
nan mente, ku na kurpa, nan man tin ku traha pa asina ei stimulá nan
na un manera ku ta benefisiá nan muchu mas. Ta fakansi tin tòg,
awèl laga e muchanan ei tene fakansi tambe di kosnan digital.
I gosa di bo fakansi! Bo no por plania e kosnan ku bo no ta deseá,
pero ku nan bin mes sòru pa tòg bo por gosa di e fakansi. Purba na
sosegá. Maske bo disidí ku bo ta sigui traha tòg, kier men ku un
bes pa dia, tur anochi banda di nueb’or, bo ta kai sinta bo ta wak
bo ofisina, bo Internèt, bo ta wak ki mensahe tin ku tur eseinan, no
ta nada. Pero e otro oranan si sòru pa bo relahá, no hinka strès
den bo kurpa, anto gosa shonnan, gosa di e fakansi, saka potrèt,
sòru pa bo hari hopi, sòru pa bo traha kontakto.
Awendia ku Internèt tambe, tur hende ku bo topa, ku bo sali bon
kuné, tuma nan adrès di e-mail pa asina ei ora bo bin bèk, bo keda
tene kontakto ku nan. Bo ta amplia bo ret di kontakto na mundu, esei
ta un kos masha, masha importante.
Nos no sa nunka, nunka, nunka, nunka kon nos ta topa hende bèk, kier
men semper ta bon pa bo tene kontakto ku hende ku bo ta ripará ku bo
ta sali bon kuné.
Ora bo ta bèk, relahá, gosa, uza tur e rekuerdonan, e kosnan dushi
di fakansi, uza nan naturalmente pa bo por prepará pa e próksimo
fakansi.
Pasa un dushi fakansi.........
